Công nghệ số “Cánh tay nối dài” của chính sách Đền ơn Đáp nghĩa

Từ ngày 1/10/2026, mức chuẩn trợ cấp ưu đãi người có công được nâng lên 3,012 triệu đồng/tháng; Pháp lệnh sửa đổi sẽ có hiệu lực từ đầu năm 2027. Chính sách đang ngày càng đầy đủ. Nhưng với những thương binh, bệnh binh, người có công tuổi cao, sức khỏe yếu hoặc sống một mình, điều họ cần không chỉ là chế độ mà còn là sự quan tâm hằng ngày, kịp thời. Công nghệ số, nếu được ứng dụng đúng cách, có thể giúp lấp khoảng trống ấy.

Chính sách ngày càng đầy đủ, mức hưởng ngày càng cao
Theo Bộ Nội vụ, đến nay cả nước đã xác nhận hơn 9,2 triệu người có công với cách mạng. Đây là con số cho thấy quy mô lớn của một hệ thống chính sách mang đậm đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”.
Hệ thống ấy đang được hoàn thiện liên tục. Theo Nghị định 321/2026/NĐ-CP, từ ngày 1/10/2026, mức chuẩn trợ cấp ưu đãi người có công được nâng lên 3,012 triệu đồng/tháng, tăng 8% so với mức hiện hành. Về thể chế, Pháp lệnh số 05/2026/UBTVQH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Pháp lệnh Ưu đãi người có công sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2027, bổ sung diện người làm nhiệm vụ ở biên giới, hải đảo và làm nghĩa vụ quốc tế tại Lào, Campuchia được tặng Huân chương Chiến công, ước tính khoảng 85.578 người. Chế độ điều dưỡng cũng được mở rộng, nâng tổng số người được điều dưỡng hằng năm lên khoảng 170.000 người.
Phong trào chăm lo người có công tiếp tục được xã hội hóa mạnh mẽ. Tại Hội nghị tri ân người có công toàn quốc năm 2026, các tập đoàn, doanh nghiệp, ngân hàng đã ủng hộ gần 12.000 tỉ đồng để xây nhà cho Mẹ Việt Nam anh hùng, nuôi con liệt sĩ và xét nghiệm ADN liệt sĩ. Ở cơ sở, việc chăm lo được coi là nhiệm vụ chính trị thường xuyên; riêng TPHCM, tính đến tháng 5/2026, đang quản lý hơn 73.000 người có công và thân nhân.

Khi tuổi cao, sức khỏe yếu trở thành thách thức chung
Bên cạnh mức trợ cấp, sức khỏe là mối quan tâm hằng ngày của thương binh, bệnh binh và người có công, nhất là những người đã lớn tuổi. Bối cảnh chung của xã hội càng khiến vấn đề này thêm cấp thiết: năm 2026, cả nước có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 16% dân số, và dự báo đến năm 2030 con số này xấp xỉ 18 triệu người.
Theo Hội Người cao tuổi Việt Nam, tỷ lệ người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ sống cùng vợ, chồng già yếu đang tăng nhanh, hiện chiếm khoảng 29,3% tổng số người cao tuổi. Trong khi đó, nhiều người con phải đi làm ăn xa, dù rất muốn chăm sóc cha mẹ nhưng khó nắm được tình hình sức khỏe hằng ngày.
Nhà nước đã có những bước đi quan trọng. Theo Quyết định 1116/QĐ-TTg ngày 22/6/2026, từ năm 2026 người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần và được lập hồ sơ theo dõi, quản lý sức khỏe; đến năm 2030, ít nhất 90% người cao tuổi được phát hiện, điều trị và quản lý các bệnh không lây nhiễm. Từ ngày 1/1/2026, người từ đủ 75 tuổi trở lên đang hưởng trợ cấp hưu trí xã hội được hưởng 100% chi phí khám, chữa bệnh trong phạm vi quyền lợi bảo hiểm y tế. Dự thảo nghị định hướng dẫn Luật Phòng bệnh của Bộ Y tế cũng đề xuất đưa người có công vào nhóm ưu tiên khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc miễn phí từ năm 2026.
Khoảng trống cần lấp: chăm sóc thường xuyên, chủ động
Từ thực tiễn ở cơ sở, có thể thấy công tác chăm sóc người có công vẫn còn một số điểm cần cải thiện:
•  Thông tin còn phân tán. Dữ liệu về chế độ chính sách, tình trạng thương tật, bệnh tật, thuốc đang dùng, lịch khám thường nằm ở nhiều cơ quan, cơ sở khác nhau. Nhiều nơi mới dừng ở “hồ sơ chính sách” mà chưa có “hồ sơ chăm sóc” theo dõi sức khỏe từng người.
•  Chăm sóc theo đợt, chưa liên tục. Thăm hỏi, khám, điều dưỡng chủ yếu diễn ra vào dịp lễ hoặc theo lịch hằng năm. Với người cao tuổi sống một mình, một cú ngã hay một cơn đột quỵ ban đêm có thể không ai biết kịp.
•  Gia đình ở xa thiếu kênh theo dõi. Con cháu khó nắm được lịch khám, lịch điều dưỡng hay tình hình sức khỏe của người thân.
•  Phối hợp liên ngành chưa liền mạch. Trạm Y tế xã, phường, bệnh viện tuyến trên, chính quyền cơ sở, cấp cứu 115 và gia đình chưa có nền tảng chung để cùng theo dõi và hành động.
•  Rà soát chính sách còn thủ công. Việc phát hiện chế độ sắp đến hạn, hồ sơ cần bổ sung hay trường hợp cần kiểm tra phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm của cán bộ.
Đáng lưu ý, Chính phủ đang yêu cầu Bộ Y tế cùng các địa phương rà soát, bổ sung nhân lực, trang thiết bị, cơ sở vật chất và thuốc thiết yếu cho Trạm Y tế cấp xã. Điều đó cho thấy áp lực đặt lên y tế cơ sở là có thật; nếu chỉ dựa vào cách làm truyền thống, khó có thể đáp ứng nhu cầu chăm sóc ngày một lớn.
Nền tảng số đã sẵn sàng hơn bao giờ hết
Điều kiện để ứng dụng công nghệ số vào chăm sóc người có công hiện thuận lợi hơn nhiều so với trước. Theo Bộ Y tế, đến đầu tháng 1/2026, cả nước đã có hơn 30 triệu Sổ sức khỏe điện tử trên ứng dụng VNeID, và 1.192 bệnh viện đã triển khai bệnh án điện tử. Bộ Y tế đang triển khai Chiến dịch 100 ngày tạo lập, cập nhật Sổ sức khỏe điện tử từ ngày 8/7 đến 15/10/2026, với mục tiêu mỗi người dân có một sổ sức khỏe điện tử; đến năm 2030, 100% người dân được lập sổ sức khỏe điện tử và quản lý sức khỏe theo vòng đời. Một số địa phương lớn như Hà Nội, TPHCM cũng đặt mục tiêu hoàn thành hồ sơ sức khỏe điện tử cho người dân trong năm 2026, còn TPHCM đang thí điểm khám, chữa bệnh bảo hiểm y tế tại nhà.
Nói cách khác, “nguyên liệu” dữ liệu và hạ tầng đã có. Điều còn thiếu là một lớp ứng dụng riêng, biến dữ liệu ấy thành hoạt động chăm sóc cụ thể, liên tục đến từng gia đình người có công.
Giải pháp: một nền tảng số chăm sóc lấy người có công làm trung tâm
Từ thực tế đó, một hướng đi được đề xuất là nghiên cứu xây dựng nền tảng số chăm sóc sức khỏe thương binh, bệnh binh, người có công, hình thành hệ sinh thái chăm sóc tại nhà 24/7 trên phạm vi toàn quốc, dựa trên mạng lưới Trạm Y tế xã, phường và bệnh viện tuyến tỉnh, kết nối với gia đình và hệ thống cấp cứu. Nguyên tắc xuyên suốt là: chăm sóc tại nhà là chính, cơ sở y tế là hậu phương. Nền tảng này gồm năm nội dung chính.
• Mỗi người có công một hồ sơ chăm sóc. Thông tin sức khỏe, thương tật, thuốc đang dùng, lịch khám, kế hoạch phục hồi chức năng và chế độ chính sách được tích hợp dần trong một hồ sơ điện tử, kế thừa dữ liệu từ Sổ sức khỏe điện tử để tránh nhập liệu trùng lặp. “Hồ sơ chính sách” nhờ vậy trở thành “hồ sơ chăm sóc toàn diện”.
• Đưa dịch vụ đến tận nhà. Lập bản đồ số các hộ gia đình người có công, lên lịch thăm khám, phân công điều dưỡng lưu động, tiếp nhận yêu cầu hỗ trợ và kết nối với Trạm Y tế, bệnh viện, tổng đài cấp cứu 115. Người có công được hỗ trợ ngay nơi sinh sống.
• Gắn kết gia đình dù ở xa. Ứng dụng dành cho người thân giúp con cháu theo dõi những thông tin sức khỏe được phép chia sẻ, nhận cảnh báo, biết lịch điều dưỡng, lịch khám và liên hệ trực tiếp với người chăm sóc.
•  Phát hiện sớm nguy cơ. Với người sống một mình hoặc cần chăm sóc đặc biệt, hệ thống kết nối thiết bị đeo, nút gọi khẩn cấp và cảm biến trong nhà, nhận diện tình huống té ngã, bất động bất thường hoặc chỉ số sức khỏe nguy hiểm, rồi gửi cảnh báo đến điều dưỡng, Trạm Y tế, gia đình và, khi khẩn cấp, kết nối cấp cứu theo quy trình.
• Để chính sách chủ động tìm đến người có công. Nền tảng hỗ trợ quản lý chế độ, trợ cấp, điều dưỡng và tạo “cảnh báo chính sách”, giúp cán bộ sớm phát hiện chế độ sắp đến hạn, hồ sơ cần bổ sung hoặc trường hợp cần kiểm tra.
Làm thế nào để khả thi và an toàn?
Để giải pháp đi vào thực chất, cần đi từng bước chắc chắn.
Thí điểm có kiểm soát. Nên bắt đầu tại một số địa phương đại diện cho đô thị, nông thôn, miền núi, ưu tiên nhóm người có công cao tuổi, sống một mình, thương tật nặng. Cần đặt ra bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng như thời gian phản ứng khi có cảnh báo, số ca được phát hiện sớm, mức độ hài lòng của người có công và gia đình. Sau đó hoàn thiện quy trình phối hợp giữa Trạm Y tế, bệnh viện, chính quyền cơ sở, gia đình, lực lượng chăm sóc tại nhà và cấp cứu rồi mới nhân rộng.
Bảo mật dữ liệu là yêu cầu bắt buộc. Dữ liệu sức khỏe là dữ liệu nhạy cảm; chỉ thu thập, chia sẻ khi có sự đồng ý của người có công hoặc người đại diện hợp pháp, phân quyền truy cập chặt chẽ và tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Kết nối, không xây dựng hệ thống trùng lặp. Nền tảng cần liên thông với cơ sở dữ liệu người có công, dữ liệu dân cư, hồ sơ sức khỏe điện tử và bảo hiểm y tế để tiết kiệm nguồn lực và bảo đảm dữ liệu thống nhất.
Huy động nguồn lực xã hội. Doanh nghiệp công nghệ, ngân hàng, tổ chức thiện nguyện có thể cùng chung tay hỗ trợ thiết bị và đào tạo nhân lực, gắn với phong trào chăm lo người có công đang được phát động.
Công nghệ hỗ trợ con người, không thay thế con người. Giao diện phải đơn giản, thân thiện với người cao tuổi; đội ngũ điều dưỡng, cán bộ cơ sở cần được đào tạo bài bản. Sự chăm sóc trực tiếp, tình cảm của người thân và cộng đồng vẫn là điều không gì thay thế được.
Để Pháp lệnh không chỉ nằm trên giấy
Ứng dụng công nghệ số trong chăm sóc người có công không đơn thuần là một dự án kỹ thuật. Đó là giải pháp xã hội, đòi hỏi sự phối hợp của Nhà nước, ngành Y tế, gia đình, cộng đồng và doanh nghiệp để thực hiện đạo lý “Đền ơn đáp nghĩa, Uống nước nhớ nguồn” một cách thường xuyên, thiết thực và nhân văn hơn.
Mục tiêu hướng tới rất rõ: mỗi người có công đều có một hồ sơ chăm sóc; mỗi gia đình đều có thể đồng hành chăm sóc; mỗi Trạm Y tế đều biết người có công nào cần được hỗ trợ; và khi có tình huống khẩn cấp, hệ thống kịp thời phát hiện, kết nối người hỗ trợ. Khi đó, Pháp lệnh không chỉ nằm trên giấy mà thực sự đi vào từng gia đình, từng người có công và từng ngày của cuộc sống.
                                                                                     TS. Phạm Xuân Đại
                                                         Viện nghiên cứu pháp luật và chính sách doanh nghiệp