Tuy nhiên, việc lấn biển thời gian qua đang vấp phải nhiều ý kiến khác nhau, đặc biệt là vấn đề pháp lý trong đó có vấn đề an ninh quốc gia cũng chưa được xem xét một cách kĩ lưỡng trước khi cấp thẩm quyền có quyết định đầu tư và giao cho nhà đầu tư. Chính vì vậy đã tạo ra nhiều luồng dư luận trái chiều về các công trình này trong lĩnh vực an ninh quốc gia. Đã đến lúc, chúng ta cần có sự rà soát, đánh giá về tình hình lấn biển và đề xuất, hoàn thiện hệ thông pháp luật về công tác lấn biển, xây dựng công trình nhằm đảm bảo quyền lợi cho các nhà đầu tư, tạo điều kiện phát góp phần phát triển kinh tế bền vững và đảm bảo an ninh quốc gia.
Dải đất hình chữ S với đường bờ biển dài 3.260km
Việt Nam là quốc gia có đường bờ biển trải dài từ Móng Cái đến Hà Tiên dài 3.260km (đứng thứ 27 trong số 157 quốc gia ven biển, các quốc đảo và các lãnh thổ trên thế giới). Chỉ số chiều dài bờ biển trên diện tích đất liền của nước ta xấp xỉ 0,01 (nghĩa là cứ 100km2 đất liền có 1km bờ biển), đứng thứ nhất ở ba nước Đông Dương, trên Thái Lan và ngang với Malaysia (đất nước có một nửa là quần đảo). Trong 63 tỉnh, thành phố của cả nước thì 28 tỉnh, thành phố có biển và gần một nửa dân số sinh sống tại các tỉnh, thành ven biển.
Trong lịch sử hình thành các đô thị cổ Việt Nam cho thấy, sông, biển là yếu tố quan trọng quyết định hình thành những đô thị, những điểm dân cư như: Thăng Long - Hà Nội, Phố Hiến, Hội An, Rạch Giá…Và cho tới hiện nay, hệ thống đô thị biển của Việt Nam chủ yếu tập trung dọc vùng duyên hải từ Bắc vào Nam (trải dài 3.260km), trên cơ sở các tiểu vùng duyên hải cơ bản là: Vùng duyên hải Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ. Các tiểu vùng Duyên hải này đóng vai trò là cửa ngõ hướng biển của các vùng kinh tế trọng điểm quốc gia, nối các hành lang kinh tế Bắc - Nam, Đông - Tây ra với biển, tạo nên thế và lực trong phát triển kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng của từng vùng và trong phạm vi cả nước. Đây cũng chính là một trong những đặc điểm cơ bản của hệ thống đô thị biển Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, cũng như quá trình hội nhập khu vực và quốc tế, giữ vững an ninh quốc gia.
Theo quy luật tự nhiên, hàng năm ngoài phần bồi đắp, thì biển cũng lấy đi từ đất liền hàng trăm ha đất. Chưa hết, tình trạng biến đổi khí hậu, khiến nước biển dâng mỗi năm cũng xâm lấn hàng trăm ha đất của đất liền. Đặc biệt là những vùng đất ven biển kéo dài từ Móng Cái tới Hà Tiên, mà ảnh hưởng nặng nề nhất là vùng đồng bằng sông Cửu Long. Một hiện tượng tự nhiên nữa cũng cần kể đến, đó là tình trạng lún sụt của những vùng đất ven biển…Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, Việt Nam là một trong những nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi nước biển dâng.
Những điển hình lấn biển trên thế giới
Từ nhiều thập kỷ qua, nhiều quốc gia xác định hoạt động lấn biển là hoạt động quan trọng nhằm bảo vệ biên giới biển, ứng phó với biến đổi khí hậu và mở rộng diện tích tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế, xã hội. Đây là một hoạt động sống còn đối với những quốc gia ven biển.
Theo một số Đề tài khoa học, các hoạt động lấn biển đã được thực hiện ở nhiều quốc gia như: Ai Cập, Maroc, Senegal và Tunisia (châu Phi); Bangladesh, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Iraq, Nhật Bản, Malaysia, Myanmar, Hàn Quốc, Thái Lan (Châu Á); Bỉ, Đan Mạch, Đức, Ý, Ba Lan, Bồ Đào Nha, Romania, Tây Ban Nha, Anh, Nga (Châu Âu); Argentina, Colombia, Suriname, Venezuela (Châu Mỹ) và nhiều nước khác.
Điển hình một số dự án lấn biển như: Palm Jumeirah (Dubai, Các tiểu Vương quốc Ả Rập thống nhất - UAE): Là một trong những công trình nổi tiếng nhất tại Dubai, Palm Jumeirah có hình dáng giống một cây cọ với thân vây và 17 cành. Khu tổ hợp này được bao quanh bởi một hòn đảo hình lưỡi liềm dài gần 11km. Đây là nơi có nhiều khách sạn và khu nghỉ dưỡng xa xỉ, trong đó có Atlantis, The Palm.
Quận Kinh doanh Quốc tế Songdo (Hàn Quốc): Bắt đầu vào năm 2002, Quận Kinh doanh Quốc tế (International Business District - IBD) là dự án được xây trên đất lấn biển tại Songdo, Hàn Quốc được xây dựng bởi Công ty Gale International với tổng diện tích 9,29km2, nằm ở phía Tây Bắc Hàn Quốc. IBD dự kiến hoàn thành vào năm 2020 với vốn đầu tư 40 tỷ USD. IBD là một phần của dự án xây dựng Khu Kinh tế Tự do Incheon tại thành phố Songdo theo chủ trương của Chính phủ Hàn Quốc. Khi Chính phủ nước này bắt đầu quy hoạch thành phố Songdo vào năm 2000, khoảng 500 triệu tấn cát đã được đổ xuống đầm lầy để làm móng.
Hà Lan còn được gọi tên là Nederland (nghĩa là “vùng đất thấp”), khoảng 26% diện tích lãnh thổ của Hà Lan ở thấp hơn mực nước biển. Không những vậy, Hà Lan còn là đất nước chỉ có 42.000km2 và dân số 17,4 triệu dân, khoảng 21% dân số Hà Lan hiện đang sinh sống trong những vùng đất “ở dưới mặt biển”. Lịch sử của Hà Lan từ bao thế kỷ vẫn gắn liền với lịch sử chống lại lũ lụt và bồi đất lấn biển. Người Hà Lan đã nỗ lực giành đất từ biển và cải tạo đất bằng cách xây dựng những tuyến đê nhằm ngăn nước biển và tạo nên những vùng đất cao ráo có thể sinh sống và trồng trọt. Phần lớn diện tích đất ở Hà Lan hiện nay đều là vùng đất lấn biển. Hà Lan được nổi tiếng với công trình tầm cỡ về kỳ tích lấn biển là Volendam, một thị trấn nằm bên bờ Biển Bắc, nơi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới nhờ vào các tuyến đê biển và những giá trị văn hóa, lịch sử mà 22.000 cư dân nơi đây còn bảo lưu được.
Singapore là một quốc gia đã mở rộng lãnh thổ bằng đất lấy từ những ngọn đồi, đáy biển và những nước lân cận. Theo đó, diện tích đất của Singapore đã tăng từ 581,5km2 ở thập niên 1960 lên 697,25km2 ngày nay còn tăng thêm 100km2 nữa đến năm 2030. Trong đó, khu nghỉ dưỡng Marina Bay Sands mở cửa vào năm 2010 được xây trên diện tích lấn biển với lượng cát được đổ từ những năm 1970. Đây là tổ hợp khu kinh doanh, nghỉ dưỡng kết hợp casino, tọa lạc bên bờ vịnh Marina, gồm 3 tòa tháp cao 55 tầng với 2.590 phòng, 1 khu triển lãm và hội thảo rộng 120.000m2, khu trung tâm mua sắm với 300 cửa hàng và một sòng bạc siêu hiện đại có diện tích 15.000m2, bể bơi vô cực trên sân thượng có thể ngắm toàn cảnh thành phố.
Tiềm năng từ những hoạt động lấn biển, mở rộng quỹ đất
Vài năm gần đây, ở Việt Nam cũng có một số dự án lấn biển với quy mô nhỏ như: Dự án đầu tư xây dựng, kinh doanh cơ sở hạ tầng khu công nghiệp - cảng biển - phi thuế quan Nam Đình Vũ (Hải Phòng) rộng 1.329ha; Khu đô thị du lịch Hùng Thắng (Bãi Cháy - Quảng Ninh) rộng 224ha; Khu đô thị Đa Phước rộng 210ha nằm ở phía Tây cầu Thuận Phước (Đà Nẵng) và nhiều tuyến đường ven biển, các thành phố ven biển khác. Đặc biệt, sau 20 năm xây dựng, khu lấn biển thành phố Rạch Giá (Kiên Giang) - khu đô thị lấn biển đầu tiên của Việt Nam đã trở thành niềm tự hào của người dân Kiên Giang, là điểm nhấn thu hút các nhà đầu tư tiềm năng và du khách. Từ vùng đất sình lầy, hoang vắng nay đã thành khu đô thị hiện đại. Sau thành công từ dự án lấn biển đầu tiên vào năm 1999, năm 2015, thành phố Rạch Giá tiếp tục khởi công dự án lấn biển thành phố tại khu Tây Bắc với diện tích gần 100ha và khu vực bãi bồi tự nhiên 16ha.
Mặc dù chủ trương của Đảng cũng đã đặt vấn đề về lấn biển, song trên thực tế chưa có pháp luật cụ thể để quy định vấn đề này, đặc biệt là các quy định về an ninh quốc gia.
Chính vì vậy đã đến lúc các bộ ngành, cần rà soát, đánh giá lại tình hình lấn biển, xây dựng từ những năm trước đây nhằm ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về công tác này từ khâu quy hoạch tổng thể quốc gia trong việc lấn biển cũng như quy định về vấn đề an ninh quốc phòng đối với các công trình, đô thị lấn biển, để các tỉnh có bờ biển làm cơ sở quy hoạch chi tiết phục vụ xây dựng.
Dọc bờ biển Việt Nam với chiều dài hơn 3.260km, đã hình thành hàng trăm khu đô thị với quy mô khác nhau. Bước đầu, đã tạo ra một hạ tầng thu hút du lịch có hiệu quả. Nhưng để có chiến lược lâu dài trong việc lấn biển, trước hết căn cứ vào một số nghiên cứu khoa học của Bộ Tài nguyên và môi trường (cũ) nay là Bộ nông nghiệp và môi trường về tình hình biến đổi khí hậu và nước biển dâng và tình trạng lún của các vùng ven biển. Từ đó xác định một cốt xây dựng chuẩn cho từng vùng nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu, nước biến dâng cho hàng trăm năm sau.
Trên thực tế, dọc bờ biển của chúng ta còn xuất hiện hàng nghìn ha đất bồi sình lầy, làm ô nhiễm môi trường biển. Không những thế, mỗi khi thủy triều xuống thì để lại một bãi biển có nơi rộng hàng km và rất mất vệ sinh. Chính vì những điều đó, chúng ta cần sớm có một quy hoạch xây dựng về lấn biển. Những thành phố mới, những tuyến đường lấn biển phải có cốt xây dựng như đã nêu trên, nhừng công trình này cũng như một “bức tường” che chắn cho mảnh đất chữ S của chúng ta. Đó cũng là điều kiện để đất nước phát triển kinh tế bền vững và đảm bảo an ninh quốc gia, đồng thời hạn chế tối đã việc đầu tư xây dựng lãng phí khi chưa có quy hoạch được các cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Ngoài việc lập, quy hoạch chung lấn biển của toàn quốc được chỉnh phủ phê duyệt, một vấn đề an ninh quốc gia đối với các công trình lấn biển phải được quan tâm đúng mức. Thời gian qua chúng ta đã có những sơ hở trong công tác an ninh về việc xây dựng các đô thị mới điển hình như việc xây dựng khu đô thị Our City tại thành phố Hải Phòng đó là một bài học cần được rút kinh nghiệm. Hiện tại, có một số nhà đầu tư Việt Nam xin đầu tư rất nhiều các đô thị mới dọc theo bờ biển Việt Nam kể cả ở những vị trí rất “ nhạy cảm” về an ninh quốc phòng, nhưng dư luận lại cho rằng đằng sau các nhà đầu tư đó là nguồn vốn đầu tư của các nhà đầu tư Trung Quốc.
Chúng tôi cho rằng mặc dù luật đầu tư hiện nay là rất “mở” nhằm thu hút các nhà đầu tư nước ngoài, nhưng trong việc đầu tư xây dựng các đô thị lấn biển cần phải quy định thêm về ý kiến thẩm định của Bộ quốc phòng, Bộ công an trước khi cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư và giao nhà đầu tư. Đồng thời nhà đầu tư cũng cần phải cam kết không được nhượng bán dự án hoặc một phần dự án cho nhà đầu tư nước ngoài đặc biệt là nhà đầu tư người Trung Quốc khi chưa có ý kiến của Bộ công an và Bộ quốc phòng.
