Trong khi đó, việc phát triển nhà ở công nhân lại chậm hơn nhiều so với tốc độ phát triển công nghiệp. Một bộ phận rất lớn công nhân phải thuê trọ trong các khu dân cư tự phát, phân tán, thiếu hạ tầng xã hội và thiếu cơ chế quản lý.
Thực tế cho thấy đây không chỉ là vấn đề an sinh mà còn là vấn đề an ninh quốc gia, an ninh nông thôn và quản lý xã hội. Do đó, việc xây dựng nhà ở công nhân cần được nhìn nhận là một cấu phần của chiến lược bảo đảm an ninh, trật tự trong quá trình công nghiệp hóa nông thôn.
Sự khác nhau giữa khu công nghiệp và cụm công nghiệp
Khu công nghiệp: Theo pháp luật hiện hành, khu công nghiệp là khu vực có ranh giới xác định, chuyên sản xuất công nghiệp và thực hiện dịch vụ phục vụ sản xuất công nghiệp; có quy mô tương đối lớn, hạ tầng đồng bộ và do Chính phủ hoặc cấp có thẩm quyền quyết định thành lập.
Đặc điểm: Diện tích thường từ vài chục đến hàng trăm héc-ta; thu hút nhiều doanh nghiệp; số lượng lao động rất lớn; có Ban Quản lý khu công nghiệp; quản lý theo cơ chế tương đối tập trung.
Cụm công nghiệp có quy mô nhỏ hơn đây là khu vực tập trung các doanh nghiệp vừa và nhỏ, cơ sở sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, làng nghề…
Đặc điểm: Quy mô khoảng 10–75 ha; thường do cấp tỉnh thành lập; chủ yếu phục vụ phát triển kinh tế địa phương; quản lý phân tán hơn khu công nghiệp; nhiều cụm công nghiệp nằm xen trong khu dân cư nông thôn.
Điểm giống nhau cả khu công nghiệp và cụm công nghiệp đều tập trung lượng lao động lớn; thu hút lao động nhập cư; làm thay đổi cơ cấu dân cư; làm phát sinh nhu cầu nhà ở; tạo áp lực đối với hạ tầng xã hội; phát sinh yêu cầu quản lý an ninh.
Như vậy, dưới góc độ bảo đảm an ninh thì sự khác biệt về quy mô không làm thay đổi bản chất của vấn đề.
Thực trạng nhà ở công nhân hiện nay còn tồn tại ba mô hình chính:
- Mô hình thứ nhất: Doanh nghiệp xây ký túc xá cho công nhân ở, những tỷ lệ còn thấp.
- Mô hình thứ hai: Nhà ở xã hội cho công nhân, nguồn cung hiện tại ít, chưa đáp ứng nhu cầu.
- Mô hình thứ ba: Người lao động tự thuê trọ trong dân, đây là mô hình phổ biến nhất, chính mô hình này tạo ra nhiều vấn đề về quản lý xã hội.
Mối quan hệ giữa nhà ở công nhân và bảo đảm an ninh nông thôn
Nhà ở công nhân làm thay đổi cơ cấu dân cư nông thôn, một xã trước đây có khoảng 8.000 dân sau khi có khu công nghiệp, cụm công nghiệp có thể tăng thêm 3.000–5.000 lao động thậm chí nhiều hơn. Đây là sự thay đổi rất lớn nếu không quy hoạch nơi ở thì dân cư phát triển tự phát.
Nhà trọ tự phát làm suy giảm hiệu quả quản lý hành chính, người thuê thay đổi liên tục khó đăng ký cư trú, khó quản lý nhân khẩu, khó quản lý tạm trú, khó kiểm soát các đối tượng vi phạm pháp luật.
Nhà ở công nhân tập trung giúp giảm nguy cơ phát sinh tội phạm; có thể bố trí: camera; lực lượng bảo vệ; hệ thống phòng cháy; quản lý cư trú điện tử; tổ tự quản. Chi phí quản lý thấp hơn rất nhiều so với hàng nghìn khu trọ nhỏ lẻ.
Nhà ở công nhân góp phần ổn định đời sống xã hội, khi người lao động có nơi ở ổn định; có dịch vụ y tế; có trường học; có nhà trẻ; có khu sinh hoạt văn hóa; thì nguy cơ phát sinh tệ nạn xã hội giảm đáng kể.
Nhà ở công nhân là một thành tố của thế trận an ninh nhân dân. Đây là vấn đề mới cần phát triển rất sâu rộng; bởi một khu nhà ở được quy hoạch bài bản sẽ hình thành: tổ dân phố; chi bộ; công đoàn; đoàn thanh niên; lực lượng bảo vệ cơ sở; mạng lưới phòng cháy; hệ thống thông tin.
Như vậy, nhà ở không chỉ là công trình xây dựng mà còn là không gian tổ chức cộng đồng và quản trị xã hội.
Hiện tại trong các khu công nghiệp, cụm công nghiệp vấn đề nhà ở cho công nhân còn nổi lên một số bất cập lớn:
- Pháp luật về khu công nghiệp và cụm công nghiệp chưa quy định cụ thể quy hoạch sản xuất với quy hoạch nhà ở.
- Nhiều địa phương chỉ chú trọng thu hút đầu tư mà chưa tính đến hạ tầng xã hội.
- Thiếu quỹ đất dành cho nhà ở công nhân.
- Cơ chế ưu đãi đầu tư xây dựng nhà ở còn chưa đủ hấp dẫn.
- Chưa xem nhà ở công nhân như một giải pháp bảo đảm an ninh.
Để đảm bảo vấn đề an ninh nông thôn khi xây dựng các Khu công nghiệp, cụm công nghiệp tại các vùng ngoại ô thành phố, khu dân cư nông thôn cần phải quan tâm một số vấn đề chính như sau:
Khi phê duyệt khu công nghiệp hoặc cụm công nghiệp phải đồng thời phê duyệt khu nhà ở công nhân không nên để xây nhà ở sau. Mọi cụm công nghiệp có từ một ngưỡng lao động nhất định (ví dụ từ 2.000 hoặc 3.000 lao động trở lên) phải có quy hoạch nhà ở công nhân. Đưa tiêu chí nhà ở công nhân vào tiêu chí đánh giá an ninh của khu công nghiệp và cụm công nghiệp.
Bổ sung cơ chế phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và lực lượng công an trong quản lý khu nhà ở công nhân. Xây dựng mô hình “khu nhà ở công nhân an toàn” với các tiêu chí về an ninh, phòng cháy, quản lý cư trú, môi trường và dịch vụ xã hội.
Nhà ở công nhân không chỉ là một chính sách an sinh xã hội mà còn là một bộ phận của kết cấu hạ tầng phục vụ quản trị xã hội và bảo đảm an ninh, trật tự ở nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa. Đối với cả khu công nghiệp và cụm công nghiệp, việc quy hoạch đồng bộ nhà ở cho người lao động cần được coi là điều kiện thiết yếu để phát triển bền vững.
Khi được quy hoạch, đầu tư và quản lý tốt, các khu nhà ở công nhân không chỉ nâng cao chất lượng sống của người lao động mà còn góp phần xây dựng thế trận an ninh nhân dân, tăng cường hiệu quả quản lý cư trú, phòng ngừa tội phạm và giữ vững ổn định xã hội ở các địa bàn nông thôn đang chuyển đổi.
Quy hoạch nhà ở công nhân là một bộ phận của hạ tầng an ninh nông thôn trong quá trình công nghiệp hóa
Trong lý luận truyền thống, hạ tầng phục vụ phát triển công nghiệp thường được hiểu là hệ thống giao thông, điện, nước, viễn thông, xử lý môi trường và các công trình kỹ thuật khác. Trong khi đó, nhà ở công nhân thường được xếp vào nhóm hạ tầng xã hội với chức năng bảo đảm điều kiện sinh hoạt của người lao động.
Cách phân loại này tuy phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế, nhưng chưa phản ánh đầy đủ vai trò của nhà ở trong bối cảnh công nghiệp hóa nông thôn ở Việt Nam.
Khác với khu vực đô thị đã hình thành ổn định qua nhiều thế hệ, phần lớn khu công nghiệp và cụm công nghiệp của nước ta được xây dựng trên địa bàn nông thôn. Điều đó đồng nghĩa với việc sự xuất hiện của một khu công nghiệp không chỉ tạo ra các nhà máy mà còn tạo ra một cộng đồng dân cư hoàn toàn mới.
Một cụm công nghiệp có khoảng 3.000 lao động đồng nghĩa với việc địa phương phải tiếp nhận thêm từ 3.000 đến 5.000 cư dân mới. Nếu tính cả thân nhân, con cái và các dịch vụ phụ trợ, quy mô dân số có thể tăng lên gấp nhiều lần trong thời gian rất ngắn. Đây thực chất là quá trình hình thành một “đô thị công nghiệp thu nhỏ” ngay trong không gian nông thôn.
Nếu cộng đồng dân cư mới này không được quy hoạch nơi cư trú phù hợp thì tất yếu sẽ hình thành các khu nhà trọ tự phát, phân tán trong các thôn, xóm. Khi đó, cấu trúc quản lý dân cư truyền thống của nông thôn bị phá vỡ. Việc quản lý nhân khẩu, cư trú, phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường, bảo đảm an ninh, trật tự và giải quyết các vấn đề xã hội đều trở nên khó khăn hơn.
Nói cách khác, sự thiếu hụt nhà ở công nhân không chỉ là thiếu một công trình xây dựng mà còn tạo ra khoảng trống trong hệ thống quản trị xã hội. Từ góc độ này, có thể khẳng định rằng nhà ở công nhân không đơn thuần là nơi cư trú mà là không gian để tổ chức và quản lý cộng đồng dân cư mới phát sinh trong quá trình công nghiệp hóa. Chính vì vậy, quy hoạch nhà ở công nhân trong cụm công nghiệp, khu công nghiệp cần được coi là quy hoạch hạ tầng an ninh.
Vì sao nhà ở công nhân là hạ tầng an ninh?
Có thể chứng minh bằng năm luận cứ khoa học như sau: Nhà ở tạo ra khả năng quản trị dân cư: trong khoa học quản lý nhà nước, quản trị dân cư luôn là nền tảng của bảo đảm an ninh.
Một cộng đồng dân cư được quy hoạch tập trung sẽ giúp việc đăng ký cư trú, quản lý tạm trú, xác minh nhân thân, quản lý lao động và cung cấp dịch vụ công trở nên thuận lợi hơn rất nhiều so với hàng nghìn khu nhà trọ nhỏ lẻ.
Như vậy, giá trị đầu tiên của nhà ở công nhân không nằm ở những bức tường hay mái nhà mà nằm ở khả năng tổ chức dân cư thành một cộng đồng có thể quản lý được đó chính là chức năng an ninh đầu tiên của nhà ở. Nhà ở tạo ra không gian phòng ngừa tội phạm: Các nghiên cứu về tội phạm học đều cho thấy môi trường sống thiếu quản lý là điều kiện thuận lợi để phát sinh nhiều loại tội phạm và tệ nạn xã hội.
Ngược lại, một khu nhà ở được quy hoạch đồng bộ với hệ thống chiếu sáng, camera, bảo vệ, tổ tự quản, quản lý cư trú điện tử và các thiết chế văn hóa sẽ làm giảm đáng kể cơ hội phạm tội. Như vậy, quy hoạch nhà ở chính là thiết kế một môi trường có khả năng phòng ngừa tội phạm ngay từ đầu, thay vì chỉ xử lý khi vi phạm đã xảy ra.
Nhà ở là nền tảng xây dựng thế trận an ninh nhân dân: Một cộng đồng dân cư ổn định mới có thể hình thành các tổ chức tự quản, công đoàn, đoàn thanh niên, hội phụ nữ, lực lượng bảo vệ cơ sở và các mạng lưới phối hợp với chính quyền.
Nếu công nhân sống phân tán tại hàng trăm khu nhà trọ nhỏ lẻ thì rất khó hình thành các thiết chế cộng đồng này.
Do đó, quy hoạch nhà ở đồng thời là quy hoạch không gian để xây dựng thế trận an ninh nhân dân trong điều kiện mới. Nhà ở bảo đảm an ninh kinh tế: Ngày nay, khu công nghiệp không chỉ sản xuất hàng hóa mà còn lưu giữ công nghệ, dữ liệu và chuỗi cung ứng.
Một lực lượng lao động có nơi ở ổn định sẽ giảm biến động lao động, tăng khả năng duy trì sản xuất liên tục và nâng cao sức chống chịu của doanh nghiệp trước các rủi ro, ở góc độ rộng hơn, đây chính là yếu tố cấu thành an ninh kinh tế.
Nhà ở góp phần bảo vệ sự ổn định của nông thôn Việt Nam: Công nghiệp hóa không chỉ làm thay đổi kinh tế mà còn làm thay đổi văn hóa, lối sống và cấu trúc xã hội ở nông thôn. Nếu quá trình này diễn ra thiếu kiểm soát, nông thôn sẽ phải đối mặt với áp lực về hạ tầng, môi trường, giáo dục, y tế và an ninh.
Ngược lại, nếu quy hoạch nhà ở công nhân được thực hiện đồng bộ ngay từ đầu thì sự chuyển đổi từ xã hội nông nghiệp sang xã hội công nghiệp sẽ diễn ra có trật tự, giảm xung đột lợi ích và tăng khả năng hòa nhập giữa cư dân bản địa với lao động nhập cư đó cũng chính là mục tiêu cao nhất của phát triển bền vững.
Trong thế kỷ XX, hạ tầng an ninh của nông thôn chủ yếu gồm đồn công an, doanh trại quân sự, hệ thống giao thông và các công trình phòng thủ. Sang thế kỷ XXI, khi công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ, hạ tầng an ninh cần được hiểu rộng hơn, bao gồm cả những công trình có chức năng tổ chức và quản trị cộng đồng dân cư. Theo cách tiếp cận đó, khu nhà ở công nhân không chỉ là hạ tầng xã hội mà còn là hạ tầng an ninh, bởi nó quyết định khả năng quản lý dân cư, phòng ngừa tội phạm, duy trì ổn định xã hội và xây dựng thế trận an ninh nhân dân ngay từ cơ sở.
TS. Phạm Gia Yên
